کتاب «لائیسیته چیست؟»، قسمت بیست و یکم


شیدان وثیق ‫(انتشار در اردیبهشت 1384)

قسمت    اول   قسمت    دوم   قسمت  سوم   قسمت  چهارم   قسمت   پنجم

قسمت  ششم   قسمت  هفتم   قسمت هشتم   قسمت   نهم   قسمت   دهم

قسمت یازدهم   قسمت دوازدهم   قسمت سیزدهم   قسمت چهاردهم   قسمت پانزدهم

قسمت شانزدهم   قسمت هفدهم  قسمت هجدهم   قسمت نوزدهم قسمت بیستم

  1. قانون 1905 يا قانون جدايى دولت و كليساها

در 9 دسامبر 1905، قانون تاريخى و تعيين‏ كننده‏ اى در پارلمان فرانسه به تصويب مى‏ رسد كه در گزارش كميسيون مجلس از آن به‏ عنوان «قانون جدايى كليسا و دولت» نام مى‏ برند. در بحث‏ هاى خود نيز، نمايندگان از كليسا ها (به‏ صورت جمع) صحبت مى‏ كنند.

     اين قانون، به‏ طور عمده، دو رشته اصول را در بر مى‏ گيرد: آزادى‏ هاى مذهبى از يك‏سو و استقلال دولت و نهادهاى عمومى (دولتى) نسبت به كليسا ها، از سوى ديگر.

تضمين آزادى‏ هاى مذهبى

ماده‏ ى 1: جمهورى، آزادى وجدان را تضمين مى‏ كند. جمهورى انجام آزادانه‏ ى امور دينى را تضمين مى‏ كند.

     ماده‏ ى چهارم مفهوم ماده‏ ى اول را مشخص مى‏ كند. تضمين آزادى‏ هاى دينى تنها به‏ معناى آزادى وجدان فردى نيست بلكه آزادى جمعى را نيز در بر مى‏ گيرد. به اين ترتيب كه به كليسا ها اجازه مى‏ دهد طبق مقررات خاص خود، امور مربوط به خود را مانند هر انجمن خصوصىِ حقوقى مستقلاً سازمان دهند. طبق اين ماده، اماكن مذهبى در عين حال كه جزو مالكيت دولتى محسوب مى‏ شوند اما «به‏ طور رايگان در اختيار انجمن‏ هاى دينى قرار مى‏ گيرند.»

جدايى دولت و دين

 در زير، از مجموعه‏ ى مواد قانون 1905 در رابطه با موضوع «جدايى»، سه اصل مهم را نقل مى‏ كنيم:

     «ماده 2: جمهورى هيچ مذهبى را به‏ رسميت نمى‏ شناسد و به هيچ مذهبى نه حقوقى مى‏ پردازد و نه يارانه‏ اى مى‏ دهد. در نتيجه، از اول ژانويه‏ ى 1906، با اعلام رسمى قانون حاضر، تمام هزينه‏ هاى مربوط به امور مذهبى از بودجه‏ ى دولت، استان‏ ها و كمون‏ ها حذف مى‏ شود…».

     اصل فوق، در ادامه‏ ى متن، مشخص مى‏ كند كه كليسا ها ديگر به حوزه‏ ى حقوقىِ عمومى تعلق ندارند و در نتيجه نمى‏ توانند در امور دولت مداخله كنند.

     «ماده‏ ى 26: تشكيل جلسات سياسى در اماكنى كه معمولاً براى انجام امور مذهبى در نظر گرفته شده‏ اند، ممنوع است.»

     «ماده‏ ى 28: از اين پس نصب علامت يا نماد مذهبى بر ديوار بنا هاى دولتى (عمومى) و يا در هر محل عمومىِ ديگر، به‏ استثناى اماكن دينى، محل تدفين در قبرستان‏ ها و هم‏چنين موزه‏ ها و نمايشگاه‏ ها ممنوع است.»

     از آن چه رفت، و به عنوان نتيجه‏ گيرى، فلسفه‏ ى قانون 1905 يا در حقيقت قانون لائيسيته در فرانسه را مى‏ توان در سه نكته خلاصه كرد:

  1. انگيزه‏ ى تدوين‏ كنندگان اين قانون استقرار صلح مذهبى از طريق تضمين آزادى كليسا ها از يك‏سو و استقلال دولت نسبت به دين از سوى ديگر است. ژان ژورس، نماينده‏ ى سوسياليست مجلس و يكى از بانيان قانون 1905 گفت: «قانونى كه مجلس تصويب كرده است آزادى مذاهب را تأمين مى‏ كند… آزادى وجدان به‏ طور كامل و مطلق تضمين مى‏ شود. قانون جدايى، در شكل كنونى‏ اش، آزاد منش، عادلانه و سنجيده است.»
  1. قانون 1905، برخلاف قوانين توافق‏نامه 1801، قراردادى ميان دولت و كليسا نيست. اقدامى است يك‏ جانبه از سوى دولت كه بدون مذاكره با كليسا يا واتيكان اتخاذ شده است. در نتيجه هم كليساى كاتوليك فرانسه و هم پاپ با قانونى كه به‏ زعم آن‏ها «ضد دين» است، به‏ شدت مخالفت مى‏ كنند. اين خود نشان‏دهنده‏ ى آن است كه لائيسيته در فرانسه محصول پيمان يا قرارداد با كليسا نيست بلكه حاصل عمل و ابتكار يك‏ جانبه‏ ى دولت در جدا كردن خود از نهاد دين است. به اين ترتيب، قانون 1905 عملاً توافق‏نامه‏ ى 1801 را درهم مى‏ شكند بدون آن كه علناً ابطال آن را اعلام كند.
  1. اهميت به‏ سزاى قانون 1905 در آن است كه گسست دوگانه‏ اى ايجاد مى‏ كند. گسست از دو سنت ديرپاى و سخت جان در فرانسه. از يك‏سو، جدايى از سنت دين‏سالارى يا كليساسالارى در اين كشور كه در شكل دخالت كليسا در امور بخش عمومى و دولت متبلور مى‏ شد. از سوى ديگر، جدايى از سنت مداخله‏ جويانه و تاريخىِ دولت در كار كليسا و كنترل اين نهاد از طرق مختلف.
  1. لائيسيته در قوانين اساسى فرانسه

لائيسيته، همان‏طور كه در ابتداى اين بخش گفتيم، يكى از شاخص‏هاى اصلى و بنيادينِ فرايند تكوين جمهوريت در فرانسه است و قانون 1905 درباره‏ ى جدايى دولت و كليساها ستون فقرات حقوقىِ آن را تشكيل مى‏ دهد. پس از اين تاريخ و به‏ استثناى دوره‏ ى كوتاه حكومت ويشى (1940ـ1945)، به‏ ويژه در يك طرح و دو قانون اساسى، همواره بر خصلت لائيك دولت و بخش عمومى تأكيد مى‏ شود.

     در طرح قانون اساسى 19 آوريل 1946 كه به رفرنداوم گذارده و رد مى‏ شود، آمده است:

     «ماده 13. آزادى وجدان و اديان از طريق بى‏ طرفى دولت نسبت به همه‏ ى اعتقادات و همه‏ ى مذاهب تضمين مى‏ شود. اين آزادى، به‏ ويژه، با جدايى كليساها و دولت و با لائيك شدن اولياى امور و آموزش عمومى (دولتى ـ م)، تضمين مى‏ شود.»

     روح اين ماده تفاوت محسوسى با قانون 1905 دارد. در آن قانون، همان‏طور كه مشاهده كرديم، آمده بود كه جمهورى ابتدا آزادى وجدان و كيش را تضمين مى‏ كند و سپس تصميم مى‏گيرد كه هيچ مذهبى را به‏ رسميت نشناسد و به هيچ كليسايى حقوق نپردازد. در آن‏جا بين اين دو موضوع: «آزادى» از يك‏سو و «جدايى» يا «لائيسيته» از سوى ديگر، هيچ ربطى برقرار نمى‏ شود. ليكن در اين جا، طرح قانون اساسى 1946 رابطه‏ ى ميان آن‏ دو را برقرار مى‏ كند. زيرا مى‏ گويد كه اين بى‏ طرفى و لائيسيته دولت است كه ضامن آزادى وجدان و اديان مى‏ شود. در اين‏جا لائيسيته وسيله‏ اى مى‏ گردد در خدمت به هدفى كه همانا آزادى باشد.

     در قانون اساسى 27 اكتبر 1946 كه جمهورى چهارم فرانسه را تأسيس مى‏ كند، مى‏ خوانيم:

     «… خلق فرانسه اصول سياسى، اقتصادى و اجتماعى زير را به‏ عنوان اصولى كه به‏ ويژه در زمانه‏ ى ما ضرورى هستند، اعلام مى‏ دارد:

     «… ملت دست‏يابىِ برابرانه‏ ى كودكان و بزرگ‏سالان به آموزش، تعليمات حرفه‏ اى و فرهنگ را تضمين مى‏ كند. سازمانده ى آموزش عمومىِ رايگان و لائيك در تمامى سطوح، تكليف دولت است…»

     در اصل اول اين قانون، به پيشنهاد دو نماينده‏ ى كمونيست و به‏ اتفاق آراى اعضاى كميسيون و دو ممتنع، افزوده مى‏ شود كه فرانسه يك «جمهورىِ… لائيك است». ( اين نكته در طرح اوليه وجود نداشت).

     سرانجام در قانون اساسى جمهورى پنجم، در 4 اكتبر 1958، مى‏ خوانيم:

     ماده‏ ى 2. فرانسه يك جمهورىِ تقسيم‏ ناپذير، لائيك، دموكراتيك و اجتماعى است. جمهورى  برابرى همه‏ ى شهروندان را در برابر قانون، قطع‏ نظر از منشأ، نژاد و يا مذهب آن‏ها، تضمين مى‏ كند. جمهورى همه‏ ى اعتقادات را محترم مى‏ شمارد.»

ادامه دارد …

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: